қаз

Блогтар

Егер қазақтар америкалықтар болмаса, олар жапондықтар бола ала ма?

1 шілде, 2020

site

Куаныш Жаиков

Серіктес

мақаламен
бөлісу

дерек
көздеріне
сілтеме

https://www.facebook.com/kuanysh.zhaikov/posts/4016462325061818

Мен үшін дәстүрлі түрде қалыптасқан қазақ «экономистері» Шығыс Азияны үлгі тұтатын жағдай үнемі когнитивті диссонанс тудырады. Иә, идея түсінікті - «олардан барлық жақсы нәрселерді алайық, ал жаман нәрселерді алмаймыз». Алдар Косе Style.

Алайда Шығыс Азияда барлық жақсы нәрселер мен барлық жаман нәрселер өзара байланысты. All inclusive, бөлек пакеттер жоқ.

Ең алдымен, «азиялық жолбарыстардың» ұсақ мысалдарын зерттеп, Жапонияны ұзақ уақыт елемегенімді мойындаймын. Бірақ гравитация заңдары жұмыс істейді және Шығыс Азияда барлығы сол мемлекеттен басталды. Көлемнің маңызы бар. 126 млн адам (Жапония) және 6 млн. (Сингапур) үшін табысты жүйені құруды салыстыруға болмайды.

***

Жапония тәжірибесі сарапшылар үшін неге маңызды?

1) Бұл Жапония ұзақ уақыт Кореяны отарлады және оған өз «ұғымдарын» енгізді.
Пак Чон Хи «бусидо» бейресми институты сіңдірілген жапондық әскери қызметкер болды. Ол жапон инвестицияларын бірінші болып енгізді, ал корейлік «чеболи» жапондық «дзайбцу» прототипі болды.
Шын мәнінде, Корея мен Жапонияның қарым-қатынасы Қазақстан мен Ресейдікі сияқты. Соңғы 200 жылдағы Қазақстан тарихын Ресейден бөлек зерделеу таңқаларлық емес пе?

2) Бұл Жапония ҚХР коммунистік болатындай және Тайвань пайда болатындай әрекет етті.
Оның Қытайға басып кіруіне байланысты Чан Кайши екі майданда соғысуға мәжбүр болды. Жапония, ең алдымен, онымен күшті деп санағандықтан соғысты.
Бұрынғы коммунистер, шын мәнінде, шала-жансар маргиналдар, осының арқасында тез нығайып, өз шабуылын бастады.

3) Бұл Жапония алдымен Оңтүстік-Шығыс Азияны басып алды, содан кейін сол жерде  ұлтшыл идеяларды таратқан. Жалпы, қарапайым сөзбен айтқанда, «толықтай мұрагер болды».

4) 1980 соңында Жапония АҚШ-тан бай болды. Тіпті сатып алу қабілеті бойынша емес, номиналды долларда. «Азиялық жолбарыстар» сияқты емес, батыс державаларға нағыз қауіп болды.

***

Сонда басты мәселе мынада – Жапонияны Жапонияға не айналдырды?

Міне, тарихтан бірнеше фактілер.

1) Жапония 250 жыл оқшаулауда болды. 19 ғасырдың ортасында ол артта қалған, кедей және феодалдық ел болды. Сондықтан батыс державалары оған тиіспеді де, өйткені онда ештеңе жоқ.

2) Жабық Жапонияға АҚШ флоты жүзіп келгенде және хабарды айтқанда, жапондар түршігіп қалды. Оларға олардың дамуда қаншалықты артта қалғаны және олар отаршылдар алдында қаншалықты осал екендігі жетті. Ұлтқа қауіп төніп тұрды.

3) Ескі (аграрлық) және жаңа элиталар арасында азаматтық соғыс болды. Самурай құрылысы сияқты сегунат та таратылды. Барлық самурайларды бір аралға апарып тастады, олар сол жерде қалды.

Жапондықтар оларды өткенмен байланыстырған барлық нәрседен түбегейлі бас тарта бастады. Өз дәстүрлерінен де. Барлығы батыс құрылысына ұмтыла бастады. Конституцияны және Пруссия жүйесін қабылдады.

Еуропалықтар сияқты жаппай киіне басталды. Тіпті туған жапон тілдерінен бас тартқылары келді.

Елге шетелдік мамандарды, олардан барлық білім мен мәдениет сіңіре отырып, шақыра бастады. Барлық салаларда, әсіресе білім беруде.

Батыс технологиялары мен қаруларды импорттады. Өз кемелерін құра бастады (бұл әлі де сол 19 ғасырда!).
Әрине, барлығы пақыр қалған халыққа зиян келтірді. Бірақ ұлтқа қауіп төніп тұрды, сондықтан қарапайым адамдарға қарайтындай болған жоқ.

4) 20 ғасырдың бірінші жартысында Жапония бірнеше нәрселер жасап тастады. Олар өздерін ерекше ұлт деп санады, себебі қалған азиялықтар оларға қарағанда артта қалды. Енді еуропалықтар емес, олар Шығыс Азияны отарлайтын болады деп шешті. Екі әлемдік соғыс пен дағдарысты пайдаланып, олар бүкіл өңірді басып алды.
Көріп отырғанымыздай, 20-ғасырдың ортасында Жапония әбден дамыған мемлекетке айналды.

5) Енді ең қызықтысы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жапондықтарға өз әскерін ұстауға тыйым салынды. Бүкіл жапон милитаристік «қызуды», бұл ақылсыз энергияны бір жерге жіберу керек болды. Тәкаппар ұлт емес пе.
Содан кейін олар форматты – әскери экспансиядан саудалық форматқа өзгертті. Соған шоғырланды. Әскери тәртіптер болды, бірақ енді өнеркәсіпте.

Әскер сияқты қаржы-өнеркәсіптік топтар, Кэйрэцу. Әскери қызмет сияқты өмір бойына жалдау.

«Экспорттық сарбаздар». Мемлекеттік машинаны қолдау.

Тіпті жапондық қылмыс – «Якудза» - «алаңдатқандармен» мәселелерді бейресми шешу үшін милицияны тартып отырды. Онымен барлық «көлденең» социалистік көңіл-күй мен қойылымдарды физикалық түрде сөндіріп отырды.

***

Бұл жүйенің артында не тұр?

Үлкен сенім. «Әлеуметтік капитал» деп аталады.

Жапония халқы біркелкі - 99% жапондықтар құрайды. Тығыздығы керемет - Қазақстанға қарағанда 50 (!) есе көп. Ал бұл қала емес, мемлекет.

«Үлкен Токио» – 38 млн халқы бар әлемдегі ірі агломерация.

Мемлекет қаржы-өнеркәсіптік топтарға сенім артты, сондықтан көзді жұмып қойып, субсидия берді және көмектесті. Ал аналар мемлекетке сенген, сондықтан қорқынышсыз инвестициялар салған.

Қызметкерлер корпорацияларға және керісінше корпорация қызметкерлерге сенген, өйткені өмір бойға жалдау қолданылады.

Барлық жерде сенім бар. Төменнен-жоғары, жоғарыдан-төмен, диагональ бойынша. Қалай қаласан да. Төмен трансакциялық шығындар.

Қазақстанда тура осының барлығы керісінше.

***

Мұнда дәстүршілдіктің не қатысы бар?

Мұндай жедел жаңғырту әлеуметтік сала бойынша басымдыққа ие болып келеді. Дәстүрлер жоғалады, жаңа батыс институттары қабылданады, ұлт әлдебір экзистенциалды дағдарысқа түседі.

Барлығы жұмыста, сол жерде көз жұмады десек те болады. Жапонияда тіпті «кароси» деген термин бар. мағынасы – көп жұмыс істеуден көз жұму. Демалысқа тек қорқақтар шығады.

Әлеуметтік пакет ең аз болып келеді. Мемлекет сен осал болсаң аса қолдамайды.

Мысал үшін, бала тууды алайық. Мұндай жағдайда ол түбегейлі төмендейді.

Үлкен отбасы - әрбір қазақ отбасы үшін идеал. Қазір Қазақстанда туу коэффициенті 2,84 тең – яғни бір әйел өмір бойы орташа алғанда соншалықты бала туады. Қазақстанның кейбір өңірлерінде 4 дейін жетеді.

1960 жылы Жапонияда ол 2 тең болды. 60 жыл бұрын, қарапайым өсу деңгейі.
Ал қазір ол 1,4. Ұлт шын мәнінде жойылып келеді.
Кореяны алайық. 1960 жылы ол 6,1-ге тең болды - әрбір кореялық әйел өмір бойы сонша бала туған.
10 жылдан кейін ол 4,5 болды. Тағы 10 жылдан кейін – 2,8.
Ал қазір ол 1 тең.
Тағы да айта кетейік, соңғы 40 жылда орташа есеппен 6 (!) бала тапқан корейліктер бірде-бір рет қарапайым өсу деңгейінен жоғары көтерілмеген.

***

Жалпы, біз нені қалайтынымызды анықтау керек. Мен қазақтарға арналған кез келген сценарийге қарсы емеспін.
Бірақ оны анық, айқын, толық ақпаратпен жарияласын. Барлық осы «Алдар Көсе» әрекеттерінсіз.
Және осыдан әрі қалай өмір сүретінімізді түсінетін боламыз.

 

мақаламен
бөлісу

дерек
көздеріне
сілтеме

https://www.facebook.com/kuanysh.zhaikov/posts/4016462325061818

барлығын көрү

Талдау

толығырақ

Блогтар

толығырақ

Жаңалықтар

толығырақ
site