қаз

Блогтар

Сондай-ақ, шоғырлану ма?

5 мамыр, 2020

site

Максат Турсынов

Сарапшы

мақаламен
бөлісу

дерек
көздеріне
сілтеме

https://www.facebook.com/CenterResearchConsulting/posts/2693734630858891

Біздің еліміздің одан әрі дамуы «өсу нүктесіне» бағдарланатын болады. Ең болмағанда мұндай қағидатты 2018 жылы бекітілген ҚР 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарының, сондай-ақ өткен жылғы үлгідегі елдің аумақтық-кеңістіктік дамуының 2030 жылға дейінгі болжамды схемасының редакциясы ұстанады.

Өсу нүктелері деп салыстырмалы салыстыруда айтарлықтай қаржылық, еңбек және өндірістік ресурстары бар әкімшілік-аумақтық бірліктер түсініледі. Неге салыстырмалы? Өйткені дәстүрлі агломерациялардан (Нұр-Сұлтан, Алматы, Шымкент, Ақтөбе ққ.) және функционалды қалалық аудандардан басқа (облыс орталықтарын және Семей қ. + жақын жатқан қалалар және ауылдар), осы санатқа тірек болып есептелетін ауылдық елді мекендер (бұдан  әрі - АЕМ) жатқызылады. Егер алғашқы екеуімен бәрі түсінікті болса, онда ауылдық жерлермен бәрі бірдей емес.

Өсу нүктелеріне нақты тірек АЕМ жататынына қарамастан, олардың барлығы (үнемі болмаса да) спутниктік деп аталатын жақын маңдағы ауылдармен байланысты болады. Олар бірге даму әлеуеті жоғары перспективалы АЕМ-нің, ауылдардың тізбесін құрайды. Елде осындайлар саны 3,5 мыңға жуықтайды, қазіргі уақытта ауыл халқының 85% астамы тұрады (тізімге мерзімді түзетулер енгізіледі). Нақты осы ауылдар азаматтар үшін өмір сүру сапасының қолайлы деңгейін қамтамасыз етуі керек, бұған әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылым жобаларын іске асыруға бағытталған «Ауыл – Ел Бесігі» жобасын (2027 жылға дейін 900 млрд.теңгеден астам; бұдан әрі – АЕБ) қаржыландырудың жаппай көлемі ықпал етеді. «АЕБ»  басқа жобаларды республикалық бюджеттен қаржыландыру басқа да мемлекеттік бағдарламалар («Нұрлы жер», «Нұрлы жол» және т.б.) арқылы жүргізіледі.

Осындай шаралар түпкілікті мақсатты  – қаржылық, адами және өндірістік ресурстарды өсу нүктелерінде шоғырландыру (инфрақұрылымның қолайлы деңгейі адамдарды және бизнес субъектілерін өзіне тартады) ақтайтын болады. Шаралар прагматизм қағидаларын сақтауға үндей отырып, біршама логикаға сәйкес болады, дегенмен де, оның мәні толықтығында.

Нақты ұғымдары байланыстар. 2025 жылға дейінгі аймақтарды даму бағдарламасында өмір сүру сапасының деңгейі ұғымы аймақтық  стандарттар жүйесі арқылы көрсетілген. Жүйемен әр түрлі деңгейдегі елді мекендер (қала, аудан орталығы, ауылдық округ орталығы, басқа ауылдар) үшін базалық/ең төменгі объектілер мен қызметтердің жиынтығы белгіленген. Мысалы, қалаға арналған тізім 51 тармақтан құралады, ал әдеттегі  ауыл үшін ол 12 тармақпен шектелген. Барлық тірек ауылдар жататын ауылдық округтердің орталықтары үшін (аудан орталықтарын қоспағанда), алайда барлық спутниктік тізімге 21 тармақ кірмейді. Яғни барлық перспективалы АЕМ үшін өмір сүру сапасының деңгейі бірдей емес. Бұдан басқа, қандай да бір объектілерді/қызметтерді түсінудегі ықтимал қақтығыс байқалады.
Бір мысалды талдаймыз. Қалған АЕМ үшін тармақтардың  бірі қатты жабыны бар ауылдық округтің орталығына дейінгі жолдың болуы болып табылады. Объект шын мәнінде қажет, дегенмен де, егер қандай да бір спутниктік ауыл үшін ауылдық округтің орталығы тірек ауыл болып табылмаса, онда: жолды қайда салу керек деген сұрақ туындайтын болады? Тірек-спутникті ауылдардың байланыстары жақын қашықтықтың негізінде салынған, яғни қашықтығы 10-15 км аспайтын ауылдар спутниктік болып табылады. Егер екі ауыл түрлі ауылдық әкімшілік бірліктердің (аудандардың) субъектілері болып табылса, не істеу керек деген сұрақ туындайды? Мұндай жағдайда жолды реконструкциялау жөніндегі жобаның түпкілікті әкімшісі кім болады?

Мұндай бір мәнді жағдайлар өңірлік стандарттар жүйесінде ғана емес.

Басқа байланыс - «АЕБ» және инфрақұрылымдық даму бағдарламалары. Осы бағдарламаларда мақсатты көрсеткіштер айқын көрсетілген: сумен жабдықтау қызметтеріне қол жеткізу, желілердің тозуын төмендету, жақсы жағдайдағы жолдардың үлесі және т. б. Соңғы уақытта мұндай көрсеткіштерді ауылдық жерлер үшін қайта ойластыру орын алды. Мысалы, егер бұрын орталықтандырылған сумен қамтамасыз ету қамтылған ауыл үлесі өлшенсе, онда «Нұрлы жер» жаңа бағдарламасында өлшем бірлігі халық санынан үлеске өзгерді, бұл қамту 60-тан 90% - ға дейін арттыруға мүмкіндік берді. 2025 жылға қарай мақсатты мән барлық 100% құрайды. Естеріңізге сала кетейік, перспективалы ауылдарда қазір ауыл халқының 85%-ы тұрады. Қалған ауылдарды сумен қамтамасыз ету (ресурстарды бөлу барысында басымдыққа ие емес) немесе адамдарды келешегі жоқ ауылдардан тірек және спутниктік жерге көшіру болжанып отыр ма? Екіншісі билік органдарының барлық ресурстарды шоғырландыруға тікелей жіберілуін ескере отырып, неғұрлым ұтымды көрінеді. Алайда мұндай ауылдардың тұрғындарын облысішілік қоныс аударуға ынталандыру жөніндегі бағдарлама бар ма? Өнімді жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамыту «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасында бірнеше азат жолдан басқа мәлімет айтылмаған (оңтүстік өңірлерден қоныс аудару бағдарламасы біршама басқа мағынада болады).

Тағы бір мысал аудандық маңызы бар жолдардың 95%  жақсы және қанағаттанарлық жағдайға жеткізу болып табылады.  95% көрсеткіш ненің есебінен қамтамасыз етіледі? Барлық ауылдарды қалыпты жолдармен жаппай қамту есебінен бе немесе келешегі жоқ ауылдарға әкелетін тізімдерінен шығару есебінен бе? Себебі, заттар логикасына сәйкес,  адамдар ертелі-кеш көшіп кететін жерлерге жолдар салудың қажеттілігі бар ма? Осыған ұқсас мәселе сумен қамтамасыз ету тұрғысынан да орын алады.
Жоғарыда мамзұндалғандар мемлекеттік бағдарламаларды сынға алмауға, қарапайым бақылаушылар үшін жоғары органдар жоспарларының түсініксіз екендігін атап өтуге тиіс. Бір жағынан белгілі бір елді мекендерде ресурстарды шоғырландыру бағыты, бірақ екінші жағынан барлық қажеттіліктерді барлық жерде қанағаттандыру қажет болады. Мұндай салымда барынша қауіп одан әрі қажет болмайтын жерлерде қаражаттың жұмсалу тәуекелі болады. Ал ресурстармен, оның ішінде қазіргі заман шындығы бойынша, біздің қоғамымыз өзіне қол жеткізе алмайды.

мақаламен
бөлісу

дерек
көздеріне
сілтеме

https://www.facebook.com/CenterResearchConsulting/posts/2693734630858891

барлығын көрү

Талдау

толығырақ

Блогтар

толығырақ

Жаңалықтар

толығырақ
site